Anayasa H.

İptal davası ve itiraz yolu (norm denetimi)

TBMM kararları kural olarak denetime tabi değildir. (içtüzük hariç) AYM denetimini, iptal davası veya itiraz yoluyla şekil ve esas bakımından yapar.

  • DENETİME TABİ NORMLAR

Kanunlar, CBK’lar, İçtüzük, Anayasa değişiklikleri denetime tabidir. Denetime tabi olmayan normlar ise: Milletlerarası Antlaşmalar (usulüne göre yürürlüğe girerse), OHAL CBK’ları, İçtüzük hariç TBMM kararları ve İnkılap Kanunlarıdır.

  1. İPTAL DAVASI

Soyut norm denetimi adını almaktadır. Çünkü belirli bir somut olayın ardından değil normun resmi gazetede yürürlüğe girmesinden itibaren açılan davadır. Sonradan denetime güzel bir örnektir.

                                          
ŞEKİL YÖNÜNDEN DAVA AÇABİLECEKLER  Cumhurbaşkanı, 1/5 milletvekili  
KANUNLAR  
Cumhurbaşkanı, 1/5 milletvekili En çok üyeye sahip 2 parti
OLAĞAN CBK 
Cumhurbaşkanı, 1/5 milletvekili  
AY DEĞİŞİKLİĞİ
Cumhurbaşkanı, 1/5 milletvekili En çok üyeye sahip 2 parti  
TBMM İÇTÜZÜĞÜ
ESAS YÖNÜNDEN DAVA AÇABİLECEKLERCumhurbaşkanı, 1/5 milletvekili En çok üyeye sahip 2 parti
KANUNLAR  
Cumhurbaşkanı, 1/5 milletvekili En çok üyeye sahip 2 parti
OLAĞAN CBK
ANAYASA DEĞİŞİKLİĞİ ESAS BAKIMDAN İNCELENEMEZ
AY DEĞİŞİKLİĞİ
Cumhurbaşkanı, 1/5 milletvekili En çok üyeye sahip 2 parti
TBMM İÇTÜZÜĞÜ
                                          
ŞEKİL YÖNÜNDEN DAVA AÇMA SÜRESİ  Resmi Gazete’de yayınlanmasından itibaren 10 gün içinde  
KANUNLAR  
Resmi Gazete’de yayınlanmasından itibaren 60 gün içinde  
OLAĞAN CBK
Resmi Gazete’de yayınlanmasından itibaren 10 gün içinde  
AY DEĞİŞİKLİĞİ
Resmi Gazete’de yayınlanmasından itibaren 60 gün içinde  
TBMM İÇTÜZÜĞÜ
ESAS YÖNÜNDEN DAVA AÇMA SÜRESİResmi Gazete’de yayınlanmasından itibaren 60 gün içinde  
KANUNLAR  
Resmi Gazete’de yayınlanmasından itibaren 60 gün içinde  
OLAĞAN CBK
ANAYASA DEĞİŞİKLİĞİ ESAS BAKIMDAN İNCELENEMEZ
AY DEĞİŞİKLİĞİ
Resmi Gazete’de yayınlanmasından itibaren 60 gün içinde  
TBMM İÇTÜZÜĞÜ
  • İTİRAZ YOLU

Somut norm denetimi adını alır. Çünkü somut bir olayda uygulanırken, anayasaya aykırılık ileri sürülmüştür. Sadece olağan cbk ve kanunlar somut norm denetimine tabi olabilirler. Anayasa madde 152 itiraz yolunu düzenler: “Davaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir kanun veya cbk hükümlerini, anayasaya aykırı görürse veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varırsa, itiraz yoluna başvurur.” AYM, itirazı 5 ay içinde inceler. AYM, işin esasına girer ve başvuruyu reddederse aynı kanun hükmüne karşı 10 yıl içinde tekrar dava açılamaz.

a-) Mahkemede Görülmekte Olan Dava

3 kriter vardır. Davaya bakan makam mahkeme midir, mahkeme ise davada görevli ve yetkili midir, dava derdest midir?

İcra tetkik mercileri ile askeri disiplin mahkemeleri mahkeme sayılmaktadır.

Sayıştay ise “denetim” değil ama “sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlama” görevi yönünden bir hesap mahkemesi sayılmıştır.

İl ve ilçe seçim kurulları da mahkeme sayılmıştır. Fakat YSK’ya ilişkin henüz itiraz yoluyla ilgili bir dava gelmediğinden, YSK’nın mahkeme olup olmadığı hakkında yorum yapamıyoruz. Fakat doktrinde; il ve ilçe seçim kurulları AYM’ce mahkeme sayıldığından, YSK’nın da mahkeme sayılabileceği yorumu mevcuttur.

Makamın mahkeme olduğu tespit edildikten sonra o mahkemenin davaya bakmaya görevli olması durumu tespit edilir. Ve son olarak da davanın derdest olması aranmaktadır. Yani davanın esası hükme bağlanmış ise itiraz yoluna başvurulamaz. AYM’ye dava açıldıktan sonra söz konusu dava herhangi sebeple ortadan kalkmışsa da AYM, davayı inceler.

b-) Davada Uygulanacak Hüküm

Bu konu çok önemli fakat biraz karışık. İyi anlamaya gayret edelim. Mahkeme, itiraz yoluyla AYM’ye dava açtıktan sonra yasa koyucunun, söz konusu kanunu değiştirmesi veya ortadan kaldırması davayı sona erdirmez. Fakat yasa koyucu tarafından yapılan değişiklik ceza hükmüne ilişkinse ve lehe bir durum getiriyorsa eski kural niteliksiz olacağından AYM, mahkemenenin yetkisizliğinden dolayı davayı reddeder.  Fakat kanunun değişmesi ile halen eski kural “lehe” kalmaya devam ediyorsa dava devam edecektir. Söz konusu kanun usul hükümlerine ilişkinse ve itiraz yoluna başvurulmuş ise yasa koyucu kanunu değiştirdiği anda “usul hükümleri derhal uygulanır” ilkesi gereğince eski kural niteliksiz kalacaktır.

Ceza ve usule ilişkin kurallar haricindeki hükümlerin AYM’ye dava açıldıktan sonra değişmesi halinde eğer eski hükmün yürürlükte kaldığı dönemindeki olaylara ilişkin uygulanması yasaklanmamışsa bu hükme ilişkin itiraz yoluna gidilebilir.

c-) Anayasaya Aykırılık İddiasının Ciddi Bulunması

İtiraz yoluna mahkeme re’sen gidebileceği gibi taraflardan birinin ileri sürmesi halinde de bu istemi ciddi bulursa itiraz yoluna başvurabilir. AYM ise iddianın ciddiliği hususunda inceleme yapmaz.

d-) 5 Aylık Karar Süresi

Anayasa 152/3 “AYM, işin kendisine gelişinden başlamak üzere beş ay içinde kararını verir ve açıklar. Bu süre içinde karar verilmezse mahkeme davayı yürülükteki kanun hükümlerine göre sonuçlandırır.” Uygulamada genellikle AYM’ye itiraz yoluna başvuran mahkemede görülen davanın karar gelene kadar uzatıldığını görüyoruz. Dava devam ederse ve esasa bağlanmadan konuya ilişkin AYM kararı gelirse, mahkeme buna uymak zorundadır.

e-) 10 Yıllık Tekrar Başvuru Yasağı

İşin esasına girerek verilen red kararı sonrası 10 yıllık başvuru yasağı öngörülüyor. Fakat bu süre sadece itiraz yolu için mi geçerli yoksa hem itiraz yolu hem de iptal davası için mi geçerlidir?

Doktrinde baskın görüş sadece itiraz yoluna ilişkin verilen red kararlarının ardından tekrar aynı hükme ilişkin başvuru için 10 yıllık bekleme süresinin olduğudur. AYM ise bu süreyi hem iptal davası hem de itiraz yolu için geçerli saymaktadır. Bunun sebebi olarak da “amaçsal yorum” yaparak; iptal davası ve itiraz yolu sonucunda verilecek kararların nitelik olarak aynı olduğunu göstermektedir.

Doktrinde 10 yıllık yasağın kalkması gerektiğini savunanlar da vardır. 1961 Anayasasında bu süre öngörülmemişti.

Anayasa Hukuku Notları -42


Merhaba bizi İnstagram’da takip etmeyi unutmayın @hukuk_notum :
error: Notlarımızı kopyalayamazsınız :)
%d blogcu bunu beğendi: